Saturday, May 21, 2016

गणिताचा चित्रकार



क्षयरोग झाल्याने रामानुजन रुग्णशय्येवर आहेत. बाजूला गणितज्ज्ञ हार्डी बसलेत. रामानुजन म्हणतात, ‘तुम्ही मला नेहमी विचारायचात ना, माझ्या प्रमेयांच्या सिद्धता माझ्याकडे नाहीत, तर मला ती प्रमेय सुचतात कशी? काल रात्री या रुग्णालयात मला त्याचे उत्तर सापडले.’
सातत्याने सिद्धतांचा पाठपुरावा करणारे हार्डी काळजीपूर्वक ऐकू लागतात.
रामानुजन पुढे म्हणतात, ‘रोज रात्री देवी माझ्याकडे येते आणि माझ्या जिभेवर ही प्रमेय ठेवून जाते!’
.....

‘श्रीनिवास रामानुजन यांना गणित आवडायचे’, एवढी एकच बाब त्यांच्यापासून अंतर राखण्यासाठी पुरेशी नाही का? त्यातून ते ‘ग्रेट’ होते, यावर अगोदरच शिक्कामोर्तब झाले असल्यामुळे पुढचे सगळे प्रश्नच संपतात. म्हणजे, रामानुजन यांचे नाव निघाले की ‘हां, ते महान गणिती...’ म्हटले की आपण जनरल नॉलेजच्या फेऱ्यातून सुटलो आणि रामानुजन पुन्हा एकदा फोटोफ्रेममध्ये बंदिस्त झाले.
दि मॅन व्हू न्यू इन्फिनिटी (The man who knew infinity) हा चित्रपट रामानुजन यांना या फ्रेममधून खेचून बाहेर काढतो आणि आपल्यामध्ये मिसळवतो. दुसरीकडे त्यांना स्वतःच्या जीवनकाळामध्ये हा ग्रेटनेस अगदी अभावानेच अनुभवता आला, हे सुद्धा चित्रपट अधोरेखित करतो. हा ग्रेटपणा सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी मोजलेली किंमत मात्र अमाप होती. रॉबर्ट कॅनिगेल यांच्या याच नावाच्या पुस्तकावर हा चित्रपट बेतलेला आहे. १९१४ ते १९२० या सहा वर्षांच्या काळात चित्रपट घडतो. म्हणजे रामानुजन यांच्या जीवनातील सव्वीस ते बत्तीस वर्षे.
गाठिशी पदवी नसल्याने रामानुजन यांना मद्रासमध्ये नोकरी मिळत नाहीये आणि आपण अंकांचे किमयागार आहोत, हे त्यांनी ओरडून सांगूनही कोणाला पटत नाहीये. दारिद्र्यामुळे ते पत्नी व आईपासून दूर, मद्रासला एका मंदिरात राहात आहेत आणि कागदाच्या तुटवड्यामुळे मंदिराच्या दगडांवरच त्यांनी आपली समीकरणे गिरवलेली आहेत. सुरुवातीच्या या काही फ्रेम्समधून रामानुजन यांचे खडतर आयुष्य समोर येते.
यापुढील प्रत्येक टप्प्यावर हा संघर्ष वाढतच जातो आणि तो केवळ आर्थिक राहात नाही. नोकरी मिळाल्यानंतर पहिला संघर्ष होतो रूढीपरंपरांशी. तत्कालीन भारतीय रेल्वेमधील अभियंते सर फ्रान्सिस स्प्रिंग यांच्या शिफारशीमुळे रामानुजन यांना पुढील शिक्षणासाठी इंग्लंडहून बोलावणे आले आहे. पण ब्राह्मण असल्याने त्यांना समुद्र ओलांडण्याची परवानगी नाही. गणिताच्या ओढीने रामानुजन एक दिवस स्वतःच्या हातांनीच स्वतःची शेंडी कापून टाकतात आणि समुद्र ओलांडून लंडनमधील ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये दाखल होतात.
तेथे शाकाहारी जेवण मिळवण्याची धडपड, बुट घातल्याने पायांना होणारा त्रास इत्यादींशी जुळवून घेत असतानाच कारकिर्दीतला सर्वांत मोठा संघर्ष त्यांच्यापुढे उभा राहतो. रामानुजन यांच्याकडे स्वतःच्या प्रमेयांनी भरलेल्या दोन वह्या आहेत. मात्र, या प्रमेयांच्या शास्त्रशुद्ध सिद्धता त्यांच्याकडे नाहीत. कोणतेही गणित ते सहज सोडवू शकतात. मात्र, उत्तरापर्यंत पोहोचण्याची सर्वमान्य शास्त्राधारित मांडणी त्यांना अवगत नाही. याच टप्प्यावर प्रोफेसर हार्डी रामानुजन यांना भेटतात. ब्रिटनमधील वास्तव्य मर्यादित असल्याने तत्पूर्वी आपली प्रमेय प्रकाशित व्हावीत, याबाबत रामानुजन आग्रही आहेत आणि त्यांनी ही प्रमेय सिद्ध करून दाखवल्याशिवाय व इतरांनी त्या सिद्धतेला मान्यता दिल्याशिवाय ती प्रकाशित करता येणार नाहीत, याबाबत हार्डी ठाम आहेत. निरीश्वरवादी, कोणत्याही गोष्टीचा कार्यकारणभाव मागणारे, तर्काच्या कसोट्यांवर पारखून घेणारे हार्डी आणि भारतातून आपल्या देवांच्या मूर्तीच काय, पण त्या धुण्यासाठी तेथील पाणीही घेऊन आलेले सश्रद्ध रामानुजन यांच्यामध्ये वैयक्तिक स्तरावर, तसेच दोन ‘स्कूल’ म्हणून सुरू असलेला संघर्ष हा चित्रपटाचा मुख्य ट्रॅक म्हणता येईल.
हा संघर्ष दाखवतानाच दिग्दर्शक मॅथ्यू ब्राउन टिनिटी कॉलेजमध्येही डोकावतो. विज्ञान क्षेत्रावर असलेले ट्रिनिटी कॉलेजचे गारूड (aura), आयझॅक न्यूटनला ज्याखाली गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लागला तो वृक्ष, केवळ प्राध्यापक व शिष्यवृत्तीधारक विद्यार्थ्यांनाच चालण्याची परवानगी असलेली हिरवळ, जिथे न्यूटनची वही काचेच्या फ्रेममध्ये जपून ठेवण्यात आली आहे ते वाचनालय (हार्डी यांनी रामानुजनना सिद्धतेचे, शास्त्रीयदृष्ट्या प्रमाण असण्याचे महत्त्व पटवून देण्याचा निखालस सुंदर प्रसंग या वाचनालयात चित्रित करण्यात आला आहे. कोणताही शास्त्रज्ञ, संशोधक का धडपडत असतो, इतिहासामध्ये अजरामर होण्यामागची त्याची प्रेरणा काय असते याविषयी या प्रसंगामध्ये हार्डी यांच्यातोंडी असलेले संवाद हा चित्रपटातील ‘हाय पॉइंट्स’पैकी एक आहे.) आदी गोष्टी दिग्दर्शक टिपतो, तसेच तेथील एकाहून एक तऱ्हेवाइक प्राध्यापक, सहृदय स्वभावाचे लिटिलवूड, मार्मिक बोलणारे बर्टांड रसेल (जगाला श्रेष्ठ तत्त्वचिंतक, नोबेलविजेते साहित्यिक म्हणून ज्ञात असलेले डॉ. रसेल हे ट्रिनिटीमध्ये गणिताचे प्राध्यापकही होते.), दारावर ‘टकटक’ झाल्यास  ‘Enter at your own risk’ म्हणणारे मॅकमोहन यांच्यावरूनही दिग्दर्शक मिश्किल नजर फिरवतो.
काळ पहिल्या महायुद्धाचा आहे. अख्खं ब्रिटन महायुद्धाच्या सावटाखाली वावरत असून वस्तुंचा, वैद्यकीय सेवांचा तुटवडा जणवत आहे. सैनिकांचा उन्माद वाढला आहे आणि राष्ट्रभक्तीच्या अस्मिता टोकदार झाल्या आहेत. याचा फटका एकदा रामानुजन यांनाही सहन करावा लागतो. त्यातच एक ‘ब्राउन’ माणूस आपल्यापेक्षा गणितात पारंगत आहे, हे सहन करणे श्वेतवर्णियांना कठीण जाते आणि रामानुजन यांना ट्रिनिटी कॉलेजची फेलोशिप नाकारली जाते.
आपलीच प्रमेय पाश्चात्य मांडणी वापरून सिद्ध करताना रामानुजन यांची चांगलीच दमछाक होते. ही प्रमेय हे चौर्य नसून आपण आत्मसात केलेले ज्ञान आहे, हे पटवण्यासाठी रामानुजन यांची धडपड आणि त्याचवेळी रामानुजनचे संशोधन मूलगामी आहे आणि त्यांनी ते चोरलेले नाही, हे माहित असूनही त्यांना सुसंगत मांडणीसाठी प्रवृत्त करणारे हार्डी या पटकथेतील दोन ‘प्रेशर पॉइंट्स’ मधील ताण वाढत जातो. पण कटुता येत नाही. दोघे एकमेकांबद्दलचा आदर कायम ठेवतात.
रामानुजन यांच्या गंभीर आजारपणाची कल्पना आल्यानंतर त्यांना रॉयल सोसायटीची फेलोशिप मिळवून देण्यासाठी हार्डी प्रयत्न करतात. रॉयल सोसायटीच्या त्या सभेमध्ये रामानुजनच्या वतीने केलेल्या सादरीकरणामध्ये हार्डी म्हणतात, ‘शास्त्रज्ञ काही नवीन निर्माण करत नाही, तर हे सर्व ज्ञान सृष्टीत सुप्तावस्थेत अस्तित्त्वात आहे आणि शास्त्रज्ञ केवळ ते शोधून काढतो, असे आपण मानत असू, तर रामानुजनच्या प्रमेयांची सिद्धता मागणारे आपण कोण? त्या प्रमेयांमध्ये ज्ञान अस्तित्त्वात असेल, तर ते शोधण्याचे प्रयत्न करणे ही आपलीही जबाबदारी नाही का?’ हार्डींच्या भूमिकेतील जेरॉमी आयर्न्स यांनी आपल्या अभिनयाने हा प्रसंग उंचीवर नेऊन ठेवला आहे. ही फेलोशिप रामानुजन यांना मिळते, तेव्हा हार्डी दार उघडून त्यांना आत प्रवेश देतात आणि आतमध्ये सोसायटीचे सदस्य असलेले सर्व दिग्गज टेबल वाजवून रामानुजन यांचे स्वागत करतात, हा प्रसंगही असाच. या प्रसंगात रामानुजनच्या भूमिकेतील देव पटेलच्या चेहऱ्यावरील हावभावही स्पर्शून जाणारे आहेत.
चित्रपटातील प्रेमकथेचा भाग मात्र फारच सरधोपट आहे. म्हणजे, इकडे चेन्नईला रामानुजन यांच्या पत्नीने आणि तिकडे केंब्रिजला रामानुजन यांनी एमेकांच्या विरहात झुरायचे, पत्रे पाठवायची, ती न मिळाल्याने गैरसमज बाळगायचे, हे सगळे असेच घडले असेल असे मानले, तरीही ते दाखवताना साचेबद्ध चौकटीपलीकडे चित्रभाषेचा वापर झालेला नाही.
.....

एका दृश्यात पत्नी रामानुजन यांना विचारते, ‘तू हे अंक फरशीवर गिरवत बसलेला असतोस, ते काय आहे?
रामानुजन उत्तर देतात, ‘ती चित्रं आहेत माझी. ती मला रंग भरण्यासाठी आव्हान देतात आणि मी त्यांच्यामध्ये रंग पाहू शकतो.’
.....

या चित्रपटात त्रुटी निश्चित आहेत. काही ठिकाणी तो प्रयोगक्षमतेची संधी नाकारून ‘सेफ’ मार्ग निवडतो. हा काही सर्वांगसुंदर चरित्रपट नव्हे. मात्र, चित्रपटाच्या अखेरीस १९७६ मध्ये सापडलेली रामानुजन यांच्या प्रमेयांची वही न्यूटनच्या वहीप्रमाणेच ट्रिनिटीच्या वाचनालयात फ्रेममध्ये ठेवलेली दिसते. ज्या गणिताच्या चित्रकाराने आपल्या अवघ्या ३२ वर्षांच्या आयुष्यात केलेली गणितरंगांची उधळण शतकभरानंतरही जिवंत आहे, त्या उधळणीच्या या व अशाच काही रंगछटा पडद्यावर अनुभवण्यासारख्या आहेत.  

Wednesday, July 8, 2015

वय झालं!!

बादल सरकारांच्या कुठल्याशा नाटकामधला एक डायलॉग आहे, सातच्या पाढ्यातील वयाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपलं आयुष्य एका निर्णायक अवस्थेवर येऊन पोहोचतं. त्यामुळे सात या अंकाला आपल्या वयाच्या लेखी फार महत्त्व आहे.अर्थात, या वाक्याला त्या नाटकात विशिष्ट संदर्भ, पार्श्वभूमी वगैरे असणार. पण, स्वतःचा अठ्ठाविसावा (सातचा पाढा मला पाठ आहे.) वाढदिवस सरताना मला प्रकर्षाने या वाक्याची आठवण झाली.
वय हे वाढतच असतं. त्यात नकारात्मक, निराशावादी किंवा नाकारण्यासारखं काहीच नाही. पण, मराठीत ज्याला ‘वयात येणं’ आणि ‘वय होणं’ म्हणतात, या दोन्ही मोठ्या गमतीशीर भानगडी आहेत. कारण, त्या नेमक्या कुठल्या वेळी झालेल्या योग्य आणि कुठल्या वेळी अयोग्य, या विषयी कोणतीच स्पष्टता नाही. किंबहुना दुसऱ्यांनी केलेल्या शेरेबाजीमुळेच या दोन्ही गोष्टींकडे आपले लक्ष जाते.  पण हे आपलं आपल्यालाच समजत जाणंही तितकंच एंजॉयेबल आहे, निदान वय होण्याच्या बाबतीत तरी. याचा प्रत्यय मला या वाढदिवसाच्या निमित्ताने आला. 
म्हणजे, रात्री बाराच्या ठोक्याला येणारे मेसेज हळुहळू घटत जातात. (मध्यरात्री केक घेऊन दरवाजा ठोठावणाऱ्यांची पिढी तर आपण केव्हाच ओलांडलेली असते.) मग दुसऱ्या दिवशी अनेकजण आवर्जून फोन करतात, फेसबुकवर शुभेच्छा देतात, चॅट करतात. यातल्या कित्येकांशी आपण कित्येक दिवसांत (खरंतर मागच्या वाढदिवसानंतर) बोललेलोही नसतो. पण, त्याविषयी कोणीही तक्रारीचा सूर काढत नाही. एरवी वर्षभर  तिरकसपणात बुद्धिबळातल्या उंटाशी स्पर्धा करणारे या दिवशी मात्र सरळसोट शुभेच्छा देऊन मोकळे होतात. प्रत्येकजण जणू आपल्याला बरं वाटावं, म्हणून आपल्यापरीनं धडपडत असतो आणि आपल्यालाही एका दिवसापुरतं तरी जगाने आपल्या म्हणण्याप्रमाणे वागलं पाहिजे”, हा अटिट्यूडऐवजी या सगळ्यांविषयी कृतज्ञता वाटायला लागते. 
बहुदा कोणीही पार्टी मागत नाही आणि मागणाऱ्यांना ती नंतर कधीतरी दिली, तरी चालणार असतं. काय आजचा प्लॅन, असं विचारणाऱ्यांना काही विशेष नाही”, या उत्तराची चिंता वाटणं बंद होतं. थोडक्यात, हे असंच चालायचं हे सगळ्यांनी मनोमन स्वीकारलेलं असावं. काहीच प्लॅन नसल्याने सुट्टी घेण्यात काहीच अर्थ नसतो. मग, नेहमीचाच रुटिन दिवस येतो, आपापली कामं आटोपतो आणि जाता जाता आपल्याला एका वर्षाने मोठं करून निघून जातो. जग  आपापल्या धांदलीत असतं, प्रत्यक्ष भेटण्यासाठी लोकांकडे वेळ, आवश्यक उत्साह असेलच असं नाही, या समजुती पटू लागतात. अचानक काहीही घडणार नाही हे सहजपणे मान्य होतं. व्यक्तिमत्वातील एक्सटेंपोरची जागा एकप्रकारचा ठेहराव घेतो. तरुण असण्याचा अट्टहास प्रयत्न न करता सुटतो.

सांगायचा मुद्दा हा की कित्येक वर्षांनी, या वाढदिवशी मी कोल्हापुरात होतो. नॉस्टेल्जियाला खतपाणी घालणारे वातावरण. त्यात अनायसे सुट्टी. या इतक्या योगायोगांनंतरही ढोबळपणे ज्याला एक्सायटिंगम्हणतात, असं दिवसभरात काहीही घडलं नाही, आणि तरीही हिरमोड नाही झाला. प्लॅन काही नव्हताच, कोणी भेटण्याचीही शक्यता नव्हती. त्यामुळे वेळच वेळ. मग, पुस्तकं वाचून झाली, आठवलेली गाणी ऐकून झाली, कविता म्हणून झाल्या, आलटून-पालटून चहा-कॉफी पिऊन झाली, चॅटही केलं काही वेळ...आणि अक्षरशः मजेत गेला दिवस. इतके दिवस वाढदिवशी बोअरिंग म्हणून हिणवलेल्या सगळ्या गोष्टी स्वतः करताना मात्र आनंद देऊन गेल्या. कदाचित हे असं वर्षभर हळुहळू घडतच असावं. पण, वाढदिवसाच्या औचित्यामुळे ठळकपणे जाणवलं इतकंच. लंच बॉक्समध्ये कसं इरफानला एका क्षणात आपण आजोबांच्या वयाचे झाल्यासारखं वाटतं, तस्सं. आता पुढचा वाढदिवस किंवा फॉर दॅट मॅटर कोणताही दिवस असाच असेल, असं काही सांगता येत नाही. पण, असाच असला तरी काही हरकत नाही. आता बदलांना मन चटावलेलं नाही. झाले तर ठीक, नाही झाले तरी ठीक. ही स्वीकारार्हता म्हणजेच वय झाल्याची एक सन्मानपूर्वक भेट असावी. या भेटीसह या टप्प्यावर येणाऱ्या अनुभवांसाठी मी उत्सुक आहे.

 

Wednesday, July 23, 2014

शंभर मी – अप्रिय प्रश्नांची सुबक मांडणी

जन्माला येण्याबाबत आपल्या काही अपेक्षा असू शकतात का?
जोडीदारासंबंधीच्या आपल्या अपेक्षा नक्की कशा पद्धतीच्या आहेत?
आपण तत्वनिष्ठ आहोत का?
आपले भाषेचे आकलन नेमके कितपत आहे?
आपल्याला कसा मृत्यू यावा/नको असे आपल्याला वाटते?
जगण्याविषयीच्या खोलीचा विचार आपण आहे का?

जगण्या-वागण्यातील परस्परविरोध, विसंगती, दांभिकता वगैरे अधोरेखित करण्यास पुरेसे ठरावेत असे हे व यांसारखे काही प्रश्न. त्यामुळे, आयुष्यात या मूलभूत प्रश्नांची दडपणूक सगळ्यांनाच सोयीची असते. पण, श्याम मनोहर यांना आपल्या लेखनातून हे प्रश्न उकरून काढायचेत, (न आवडणारे प्रश्न विचारण्याबद्दल तर मनोहरांच्या लेखनाची ख्यातीच आहे. आठवा – इतकी काय आपण स्वभावाला किंमत देतो?’ – यकृत (बहुतेक), किंवा मला भाषेतील किती शब्द येतात?’ - कळ) ते स्वतःला विचारायला भाग पाडायचेय, त्यावरच्या उत्तरांची शहानिशा करायचीय आणि खोट्या उत्तरांना उघडे पाडून त्यांच्यावर उपरोधिक हसायचेय. मग उत्तरे शोधताना होणारे कन्फ्युजन, स्वतःची उत्तरेच बरोबर ठरवण्यासाठी सामाजिक घडामोडींचा आधार घेत केलेले फसवे समर्थन, सत्य नाकारण्याची धडपड, बेगडी वर्तन हे सर्व ओघाने आलेच. कोल्हापुरातील गायन समाज देवल क्लबच्या नाट्यशाखेने सादर केलेला श्याम मनोहर यांच्या शंभर मी या कादंबरीतील निवडक भागांवर आधारीत याच नावाचा दीर्घांक म्हणजे अशाच काही प्रश्नांचा लेखाजोखा आहे.

शंभर मीहा दीर्घांक म्हणजे कादंबरीतील निवडक उताऱ्यांचे रंगमंचीकरण आहे. प्रत्येक प्रवेश स्वतंत्र असल्याने दीर्घांकाला बांधीव रचना नाही. पात्रांना (अपवाद वगळता) व्यक्तिरेखांचे मुखवटे नाहीत. दीर्घांकाची सुरुवात जन्माला येण्यापूर्वींच्या जीवांना पडलेल्या प्रश्नांच्या प्रवेशातून होते. जीवांना प्रश्न पडण्याच्या फँटसीमधून मी कोणत्या धर्मात, देशात जन्माला येईन, माझे करियर काय असेल, माझी कौंटुबिक पार्श्वभूमी, सामाजिक परिस्थिती काय असेल, याबाबतची रिअॅलिटी मांडण्यात आली आहे. त्यानंतरच्या प्रवेशांमध्ये जोडीदाराविषयी अपेक्षा ठेवताना केवळ बाह्यरूपाचा केलेला विचार, अनुरूप मुलगी शोधताना देशोदेशीचा विचार करूनही संख्यात्मकदृष्ट्या समाधान न होणे, तत्त्व जपणाऱ्या माणसाचे काल्पनिक होत जाणे, समाजाचा कंटाळा येण्याचे प्रसंग, समाज म्हणजे नक्की कोण हा प्रश्न, भाषा अवगत नसल्याने आर्थिक श्रीमंती असूनही भाषेची चैन करण्यात येणाऱ्या मर्यादा, मृत्यूची मीमांसा इत्यादी प्रश्नांचा तिरकस उलगडा होत जातो. दीर्घांकाचा शेवट हा जगण्याविषयीची खोली तपासण्याच्या आवाहनातून होतो. मृत्यूच्या प्रवेशानंतर खोलीच्या प्रवेशाच्या मांडणीतून दीर्घांकाचा शेवट करण्यात दिग्दर्शकाने स्वतःचे स्टेटमेंट केले आहे.
श्याम मनोहरांच्या लेखनाचे एक वैशिष्ट्य आहे. त्यांचे प्रत्येक वाक्य हे स्वयंसिद्ध असते. म्हणजे या वाक्यांचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी पार्श्वभूमी, संदर्भ वगैरेंची गरज भासत नाही. या वाक्यांमध्ये उपजत नाट्यगुण आहेत. त्याचप्रमाणे ही वाक्ये कोणीही उच्चारू शकेल, इतक्या स्वाभाविक प्रवृत्तीतून जन्माला येतात. दीर्घांकाचा विचार करताना दिग्दर्शकासाठी ही जमेची बाजू आहे. कारण ही वाक्ये जशीच्या तशी रंगमंचावर सादर होऊ शकतात. त्याचे वेगळे नाट्यरूपांतर वगैरे करावे लागत नाही. (किंवहुना तसे ते करता येत नाही.) पण हे शस्त्र दुधारी आहे. त्यामुळे सोबत येणाऱ्या काही मर्यादांचा विचारही दिग्दर्शकाला करावा लागतो. मुख्य म्हणजे ही वाक्ये ही स्वतःच्या विचारातून आली असल्याने त्यांचे संवाद होऊ शकत नाहीत. त्यामुळे रंगमंचावरील पात्रांना ती स्वगताच्या स्वरूपातच सादर करावी लागतात. दुसरे म्हणजे रंगमंचावर वावरणारे प्रत्येक पात्र हे स्वगत बोलणार असल्याने सादरीकरणाच्या शक्यतांना ही चौकट घालून घ्यावी लागते. त्यामुळे दीर्घांकाला विशिष्ट फॉर्म, रूढ चढ-उतार, सुरुवात-मध्य-शेवट मिळत नाही.
दिग्दर्शक रोहित पाटील याने सादरीकरणाचे हे आव्हान बऱ्याचअंशी यशस्वीपणे पेलले आहे. कादंबरीतील विविध उताऱ्यांची निवड करताना सादरीकरणामध्ये विशिष्ट लय साधली जाईल, याचे भान बाळगण्यात आले आहे. त्यामुळे हा प्रयोग काही लघुनाट्यांचे एकत्रित सादरीकरण न वाटता दीर्घाकांचा अपेक्षित परिणाम साधण्यात यशस्वी होतो. यासाठी दिग्दर्शकाने काही ठिकाणी रंगमंचीय अवकाशाबरोबरच प्रोजेक्शनचीही मदत घेतली आहे. तथापि, केवळ विविध प्रवेशांची नावे झळकावण्याखेरीज प्रोजेक्शनचा फारसा वापर झालेला दिसत नाही. किंबहुना प्रोजेक्शनच्या पडद्याने रंगमंचाचा बराचसा भाग व्यापल्यामुळे पात्रांच्या काँपोझिशन्सवर मर्यादा येत असल्यासारखे वाटत होते.
अशाप्रकारच्या प्रयोगामध्ये कलाकारांवरील जबाबदारी वाढते. कारण, व्यक्तिरेखेचा ग्राफ, इतर कलाकारांसोबत रंगणारा क्रिया-प्रतिक्रियांचा खेळ इत्यादींवर अवलंबून राहता येत नाही आणि वाक्ये गोळीबंद असल्याने पंच निसटणार नाही, याची सातत्याने काळजी घ्यावी लागते. सहभागी सर्व कलाकारांनी उर्जा आणि आत्मविश्वासाने ही जबाबदारी सांभाळल्याचे दिसत होते. विशेष उल्लेख करावा लागेल तो शरयू कुलकर्णी, केदार कुलकर्णी आणि नीरजा अग्निहोत्री यांचा. या तिघांच्या वाट्याला आलेले प्रवेश त्यांनी एकहाती निभावून नेले. (जन्म मिळण्यापूर्वीच्या जीवाच्या प्रसंगात अभिनेत्यांनी 'लाउड' न होण्याकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.)
प्रयोगासाठी वापरलेले नेपथ्य प्रतीकात्मक आहे आणि काही ठिकाणी साउंड इफेक्ट्सद्वारे नेपथ्याचा आभास निर्माण करण्यात आला आहे. दीर्घांकाच्या जातकुळीला हे नेपथ्य पूरक आहे. तीच बाब शीतल पाटील यांच्या वेशभूषेची. अखेरच्या प्रवेशात समोरासमोर येताना खोलीच्या वेशभूषेसाठी काळ्या आणि माणसाच्या वेशभूषेसाठी पांढऱ्या रंगाचा त्यांनी केलेला वापर परिणामकारक आहे. प्रकाशयोजना आणि संगीताच्या पातळीवर मात्र प्रयोग कमकुवत वाटतो. रंगमंचाच्या मागच्या भागातील पात्रांच्या चेहऱ्यापुरताही प्रकाश अपुरा पडत असेल आणि पुढच्या भागातील पात्रांच्या 'आय शॅडो' दिसत असतील, तर त्याबाबत गांभीर्याने विचार होण्याची गरज आहे. संगीताचा वापरही अधिक कल्पकतेने, वैविध्यपूर्ण आणि ठाशीवपणे करता येईल.
मनोहर यांच्या नाटकांप्रमाणेच त्यांचे अन्य लेखनही रंगकर्मींना वारंवार खुणावत आले आहे. त्यांच्या लेखनातील प्रयोगक्षमतेशी रंगमंचावर खेळून पाहण्याचा प्रयत्न देवल क्लबने यापूर्वी कळ कादंबरीवर आधारीत अंधारात मठ्ठ काळा बैलया दीर्घांकामधून केला होता. शंभर मी हा याच वाटेवरील पुढचा टप्पा ठरू पाहतोय.
(फोटो सौजन्य - केदार कुलकर्णी)

Monday, June 30, 2014

व्हिज्युअल्स

 सूर्य मावळल्यानंतरचा काही काळ भवतालावर दाटून राहिलेला संधिप्रकाश आता हळुहळू विरत चाललाय. कंप्युटर शटडाऊन करताना रंग उडत जाणाऱ्या वॉलपेपरप्रमाणे आकाशाच्या कॅनव्हासने निळ्यावरून राखाडी आणि राखाडीवरून डार्कनेसच्या दिशेने प्रवास सुरू केलाय. ढगांच्या गडद झालेल्या आउटलाइन्स त्या डार्कनेसमध्ये हरवून जाण्याच्या तयारीत....आणि या डार्कनेसच्या बॅकड्रॉपखाली एक शहर आकार घेतंय. संपूर्णतः कृत्रिम प्रकाशांनी उजळून निघतंय...
प्रकाशाचे नानाविध स्रोत, इटेंन्सिटीज. रंगांच्या अगणित शेड्स, टेक्श्चर्स. एखाद्या उंच मनोऱ्यावरून पाहिल्यास म्यूट केलेल्या टी.व्ही.सारख्या दिसणाऱ्या प्रकाशमान मूक हालचाली... आणि त्या हालचालींना नेपथ्य पुरवणारी काही ठिकाणे.
रस्ते. प्रकाशाने गजबजलेले. स्ट्रीटलाइट्सच्या पिवळ्या, हायमास्टच्या पांढऱ्या, सिग्नल्सच्या तिरंगी, कार्सच्या भगभगीत आणि टू-व्हिलर्सच्या शोधक प्रकाशाने. अंधाऱ्या बसस्टॉपवर तिष्ठणारी अनोळखी गर्दी बसमध्ये कोंबल्याकोंबल्या एक्सपोज करणारे दिवे. सामान्य दृष्टीच्या कितीतरी उंचावर लटकावूनही हवे तिथे नेमके लक्ष वेधणारे होर्डिंग्जचे हॅलोजन्स. दुकानांच्या पाट्यांवरील कोपऱ्यातल्या मराठी नावाला दुर्लक्षून विविधरंगी इंग्लिश अक्षरे झळकावणारे निऑन साइन्स. दिवे. टपऱ्यांवरील मिणमिणते, रस्त्याकडेला बसलेल्या भाजीवाल्याचे भाजीपुरते आणि रस्त्यावरून हिंडणाऱ्या मोबाइल्सचे चेहेऱ्यापुरते. चौकात एका बाजूला अंग चोरून उभारलेल्या काळ्या पुतळ्यावरील पांढरे डाग अधोरेखित करणारे. फ्लायओव्हरला दिपवणारे. खोक्यातले कपडेही खपवणारे. रस्त्याच्या खड्ड्यांत साचलेल्या पाण्यातील प्रतिबिंबांमध्ये उमटणारे आभासी.

प्रार्थनास्थळे. दीपोत्कारी. रंगांची रेलचेल. दगडांपासून वैविध्य (किंवा भेदभाव?). शुभ्र संगमरवराचे वर्चस्व. देवळांच्या इंटेरियरमध्ये, मशिदींच्या इंटिरियर व एक्सटिरियरमध्ये. गुरुद्वाऱ्याच्या फ्लोअरिंगपासून तख्तापर्यंत. इटालियन मार्बलच्या कोंदणात ग्रामदैवते. त्याखालोखाल ग्रीन मार्बल. मग ग्रॅनाइट, काळा आणि लाल. त्याशिवाय लाल चिऱ्यांमधले सिनेगॉग. पिवळ्या लाइमस्टोनमधील नाजूक जैन मंदिरे. कभिन्न कातळात घडवलेली देवळे. मशिदीच्या भोवताली वेढलेला हिरवा. चर्चमधून डोकावणारा पिवळसर. अग्यारीचा शुभ्र. भगव्या उपरण्यांच्या काठांचा सोनेरी. ताम्हणांचा तांबूस, अंगाऱ्याचा राखाडी. एकाचवेळी लवणाऱ्या टोप्यांचा सफेद, वेढून टाकणाऱ्या धुपाऱ्यांचा धूरकट. मझारवर पांघरल्या जाणाऱ्या चद्दरींच्या कडांचा गुलाबी. ख्रिस्तासमोरील बाकड्यांचा तपकिरी. मथ्था टेकणाऱ्या पगड्या, दुपट्ट्यांचे नानारंगी. रंग एकरूपतेत मिसळलेले. मिटलेल्या डोळ्यांचे, जोडलेल्या हातांचे, पुटपुटणाऱ्या ओठांचे, आर्जवी स्वरांचे, नतमस्तक भावाचे. दानपेटीत न टाकता वाचवलेल्या नोटा बाहेरील भिकाऱ्यांच्या वाडग्यात ठेवणाऱ्या दानतीचे.
बदनाम गल्ल्यांतला रंगेबिरंगी शूकऽऽशूऽऽकाट. दिखता है वो बिकता हैच्या सूत्रावर आधारलेला रंगांचा बाजार. भडक ब्लाउज. मोठ्ठाल्या डिझाइन्सच्या साड्या. चेहेऱ्यावरचे डोळे आणि ओठ हे एलिमेंट मेक-अपनी हायलाइट केलेले. डल बॅकग्राउंड्स. मोडकळीस आलेल्या सायकली. भेसूर खोल्या. अंधाराची आस असणारा अपुरा, अपराधी प्रकाश. मळकट, मेणचट चादरी, अभ्रे. पोपडे उडालेल्या बेरंग भिंतींवर पानांच्या पिचकाऱ्यांचे सुकलेले शिंतोडे. रंग हरवलेले. सामुहिक हशांमधून, रोखठोक व्यवहारांमधून. तुटक संवादांमधून. रस्त्यांवर भेलकांडणाऱ्या अर्धवट पिकलेल्या दाढीच्या खुंटांमधून. एकमेव खुंटीला टांगलेल्या सर्व कपड्यांमधून. तांबरलेल्या खिडक्यांच्या गजांमधून. गिऱ्हाइक बसल्यावर उपड्या केल्या जाणाऱ्या देवांच्या फोटोंमधून. हासडल्या जाणाऱ्या शिव्यांमधून. दिल्या-घेतल्या जाणाऱ्या पैशांमधून. वाहणाऱ्या गटारांमधून, माड्यांवर कधीही किणकिणत फिरणाऱ्या चहाच्या ट्रेंमधून, प्रत्यक्ष क्रियेवेळीही टक्क उघड्या असणाऱ्या डोळ्यांमधून आणि बंद दारांच्या माथ्यावर कुंकवाप्रमाणे ठळकणाऱ्या लाल दिव्यांमधूनही!
पॉश मॉटेल्समधील चकचकीत स्टुडिओ सूट. हव्या त्या मालासाठी बुकींग आवश्यक. एस्कॉर्ट्स या उच्चभ्रू उपाधीला शोभेलसा डामडौल. जगभरातील वंश उपलब्ध. रंग चढवलेले. पोर्शमध्ये फवारणाऱ्या कारंजांवर. एस्केलेटर्स आणि पारदर्शक कॅप्सूल लिफ्ट्सवर. लॉबीतून पास होताना बघूनही न बघितल्यासारखे करणाऱ्या नजरांवर. इलेक्ट्रो-मॅग्नेटिक कार्ड इन्सर्ट केल्यानंतर उघडणाऱ्या दरवाजांवर. ग्लेझिंग बॅकलेस कॉर्सेटला मॅचिंग स्टिलेटोजवर. पर्समधून सतत काढल्या जाणाऱ्या मेक-अप किटवर. प्रयत्नपूर्वक उच्चारल्या जाणाऱ्या परदेशी अँक्सेंटच्या इंग्लिशवर. बर्फाने भरलेल्या बादलीत लपलेल्या शँपेनच्या बाटल्यांवर. स्वाइप केल्या जाणाऱ्या क्रेडिट कार्ड्सवर. रिमोटने इंटेन्सिटी कंट्रोल करता येणाऱ्या सूदींग लाइट्सवर. बिछाना अपुरा पडेल इतक्या विविध आकाराच्या कुशन्सवर. शुभ्र टर्कीश बाथरोबवर. एसीच्या थंडगार हवेवर. वेळेचे बंधन नसल्याने सैलावलेल्या वातावरणावर आणि अख्ख्या काचेच्या भिंतीआडून दिसणाऱ्या चमचमत्या शहरावर.
उत्साहाला उधाण आलेल्या इमारती. डिस्कोथेक्स, मॉल्स, पब्ज, रेस्तराँ, लाउंजेस्. मॉल्सच्या बिलिंग काउंटरजवळ लागलेल्या रांगा. मूव्हेबल ट्रेमध्ये जागा पटकावण्यासाठी धडपडणाऱ्या एक्स्पायरी डेट जवळ आलेल्या वस्तू. ऑफर्सची पॅम्प्लेट्स. बिलांच्या सुरनळ्या. माणसांना कॉम्प्लेक्स देणारे शोरुमबाहेरील स्टॅच्यू.

पब्जच्या एंट्री पॉइंटवर मनगटावर उमटवण्यात येणारे शिक्के. दोन विश्व वेगळी करणारे साउंडप्रुफ दरवाजे. काळ्या कपड्यातील निर्विकार बाउन्सर्स, थ्री-पिसमधील अदबशीर बार बॉइज. उलटे टांगलेले आरस्पानी ग्लास. उंच पायांच्या खुर्च्या. मॉकटेल्सवरची रंगेबिरंगी छत्री. लिंबाच्या चकत्या. कुठल्यातरी स्प्रेने ओतली जाणारी स्पिरिट्स. फेसाचा बुडबुडाही न येऊ देता शिताफीने ग्लासमध्ये उतरणारी बियर. पाय ठेवताच उजळणाऱ्या डान्स फ्लोअर्सच्या टाइल्स. क्षणात अंगावरून पास ऑन होणारे लेझर लाइट्स. अंधारात चमकणाऱ्या टी-शर्टच्या रेडियम प्रिंट्स. सी-थ्रू टॉप्समधून डोकावणाऱ्या स्ट्रिप्स. बिट्सवर एकाचवेळी उंचावणारे हात. न जमणाऱ्या स्टेप्स. अनावधानाने (?) घासणारी अनोळखी शरीरे. बेभान. बेफाम.
मेणबत्त्यांना शरण आंदोलने. फलकावर लिहिलेली मोठ्या आकारातील आक्रमक अक्षरे.  एकमेकांचे हात धरून तयार केलेल्या साखळ्या. बॅरेकेड्सना आव्हान देणारे डोळे. रोजचेच झालंय म्हणून दुर्लक्ष करणारे कोपऱ्यात उभे गणवेश. साचेबद्ध आयुष्य सुबक चौकटीत बंद करून टाकणाऱ्या रेसिडेन्सिशियल अपार्टमेंट्स. दिवसभर आयुष्याला बांधलेले घड्याळ रात्रीही उतरवू न देणाऱ्या प्लाझ्मा टीव्हीच्या फ्लॅट स्क्रीन्स. फ्रिज व मायक्रोव्हेव हे दोनच लाइट्स ओळखणारे कसलेकी फ्रेंडली कूकवेअर. लहानमोठ्या खिडक्यांमधून चाललेली दिव्यांची सिंक्रोनाइज्ड उघडझाप. गॅलऱ्यांच्या कठड्यांवर वाळणाऱ्या कपड्यांसोबत वाफाळणारे कॉफीचे मग. बंद दाराच्या चौकटीवरील नाद विसरलेले विंडचाइम.
आकृत्या. परतीच्या रुळांच्या सळसळत जाणाऱ्या लोखंडी समांतर रेषा. घाई झालेल्या वाहनांच्या हेडलाइट्स, टेललाइट्सचे एकमेकांना छेदणारे लाल-पिवळे प्रकाशकिरण. अंधाराला चिरत जमिनीकडून आकाशाकडे झेपावणारे मेगा इव्हेंट्सचे दंडगोलाकृती बीमलाइट्स. पानांच्या ठेल्यांवरील लख्ख पितळी गोलाकार. झेब्रा क्रॉसिंगवर पडलेले नो मार्केटिंग जॉब्सच्या पत्रकांचे चौकोन. चण्या-फुटाण्याच्या सायकलींबरोबर घरी निघालेले कागदी शंकू. न खपलेल्या फुलांवरील चकमकीचे उतरत चाललेले चंदेरी बिंदू.
.
.
.
.
.
...मध्यरात्रीचा प्रवास आता उत्तररात्रीकडे सुरू झालाय. काही कॉर्पोरेट ऑफिसेसमधील डेस्कच्या जळत्या दिव्यांखाली अजूनही काम करणारी मने विझताहेत. कुठल्याशा हॉस्पिटलच्या ऑपरेशन थिएटर्सचे लाइट्स प्राणज्योतीसाठी झटताहेत. स्ट्रीटलाइटच्या आधाराने फुटपाथवर झोकांडत्या सावल्या. काही पोलिसांच्या गाडीवरील दिव्यापासून लपण्याइतक्या शुद्धीत, तर काही भरधाव गाड्यांखाली येण्याइतकेही भान न उरलेल्या बेफिकिर.
डिस्कोथेक्सच्या पार्किंगमधील कार्सच्या दिव्यांना बऱ्याच काळानंतर जाग येतेय. चौकातल्या टर्नवर फुटपाथवरील झोप हरवल्याने तारवटलेले डोळे क्षणभर उजळवून पुन्हा अंधारात ढकलले जाताहेत....
रस्त्याच्या खडबडीत टेक्श्चरवर आंदोलनाचे मऊसूद मेण वितळलेय...
नाट्यवर्तुळाच्या गरमागरम चर्चा आटोपून कट्टे नुकतेच थंडावलेत...
सिग्नलच्या शोधात उंचावलेल्या लुकलुकत्या मोबाइल टॉवर्सची चांदण्याशी स्पर्धा सुरू आहे...
संध्याकाळपासून बाहेर पडलेल्या प्रकाशाचा आता शहरावरील आसमंतामध्ये एक तवंग तयार झालाय...

तमाम प्रार्थनास्थळांच्या श्रद्धा विश्रांती घेत असताना कुठल्याशा खोपटातील एकलेसे निरांजन उद्याच्या सूर्योदयाचे तेजस्वी अंकुर निपजत तेवत राहिल्येय... अपूर्णत्वाचे पूर्णाकार शोधत... व्रतस्थ मंद ज्योतीने... तेवत राहिल्येय...

Sunday, December 15, 2013

जीभेवरील ‘हुकूमत’


इथून डावीकडे वळायचे की उजवीकडे, या संभ्रमात मी डावीकडे वळतो. इथे आलं की नेहमी असं होतं. एकतर इथल्या गल्ल्या चिंचोळ्या, गर्दीने सदैव भरलेल्या. त्यात एकाही पाटीकडे बघून काही वाचता येत नसते. कोणी मराठी पाट्यांसाठी कितीही आरडाओरड, तोडफोड केली, तरी इथल्या मोहल्ल्यांना मराठीच काय, पण उर्दू वगळता अन्य कोणत्याही भाषेत पाट्या लिहिण्याची आवश्यकता वाटत नाही. ...आणि या अशा मोहल्ल्यामध्ये मी धड नावही वाचता न येणारे नेहमीचे हॉटेल शोधत हिंडत असतो.
गल्ल्यांतून फिरताना जिथे सेक्युलॅरिझमची पुसटशी खूणही जाणवत नसते, तिथे मी स्वतःला आपण सेक्युलर असल्याचे समजावत असतो. जवळपास प्रत्येक घरावर हिरवे झेंडे फडकताना पाहूनही एरवी भगवे झेंडे फडकताना आपण कुठे पाहतो?, असली काहीतरी स्वतःची समजूत घालतो. आज समजा दंगल वगैरेसारखा काही अनुचित प्रकार घडलाच, तर येथून बाहेर पडण्यासाठी कोणाला फोन... या असल्या भित्रट योजनाही काहीवेळा मनात येऊन जातात. तरीही मागे न फिरता शूरपणे मी त्या हॉटेलचा शोध सुरूच ठेवतो. कारण, या सगळ्या गोष्टींचा विचार करून आपण तिथल्या बिर्याणीला मुकलो, हे प्राक्तन सहन होणारे नसते. जवळपास प्रत्येकवेळी याच क्रमाने हे घडूनही भीतीही थांबत नाही आणि माझे जाणेही!
मजल, दरमजल करत त्या हॉटेलात पोहोचतो. माझ्या येण्याची कोणीही दखल घेत नाही. माझ्या शौर्याचा सगळा आव वाया घालवत मोहल्ल्यापासून इथल्या खुर्च्यांपर्यंत कोणी माझ्याकडे ढुंकूनही पाहिलेले नसते. मी एखादे रिकामे टेबल शोधतो. वर्षानुवर्षे मिळणारे तेच पदार्थ आणि जवळपास त्याच किमती पाहण्यासाठी मेन्यूकार्ड मागण्यात काही अर्थच नसतो. एक बिर्यानी असे सांगितल्यावर वर्षानुवर्षे न बदललेला वेटरही फक्त छोटेका की बडेकाएवढा एकच प्रश्न विचारतो. त्याला चारचारदा छोटे का, असे सांगूनही याने आता चुकून (किंवा मुद्दामहून) बडे का आणली तर...असले विचार करण्यात मी पुरेसा वेळ घालवतो.
आजूबाजूची उर्दू आणि उर्दुमिश्रित हिंदी बडबड फारशी कळत नसतेच. म्युझिक प्लेअरवरच्या कर्कश्य कव्वाल्यांच्या आवाजामुळे समोरच्या टीव्हीवर नुसतीच मूक चित्रं हलताना दिसतात. आजुबाजूच्या टेबलांभोवतीच्या घोळक्यांमध्ये एकटाच आलेला बहुदा मी एकमेव असतो. सतत डोके खुपसण्यासारखा मोबाईलही माझ्याकडे नसल्याने मग पलीकडे सुग्रास वास येणाऱ्या रसोईखान्यामध्ये चाचा काय करत असतील, याचे आडाखे बांधू लागतो.
असाच एकटा बसलेला असताना एकदा मी या रसोईखान्यामध्ये डोकावलो होतो. हॉटेलचा एकूण अव्यवस्थितपणा आणि घाईगर्दी यांच्याशी संपूर्णतः विसंगत वाटणारा एक पांढरा गृहस्थ (पिकलेला, रंगाने नितळ गोरा, कपडे पांढरे, दाढीही पांढरी) शुभ्र पांढऱ्या कपड्यामध्ये तांदूळ गाळत होता. सोवळ्याच्या पुजाऱ्यासारखे दीप्तिमान भाव चेहऱ्यावर वागवत आसपासच्या भवतालाशी तिळमात्र संबंध नसल्यासारख्या त्याच्या हालचाली होत्या. त्याच्यावर कोणी काउंटरवरचा बॉस खेकसणार नव्हता, त्याच्यापुढे ऑर्डरचा तगादा लावून उभे असणारे वेटर नव्हते. त्याला ना दुसऱ्या हॉटेलमधून चांगली 'ऑफर' मिळवायची नव्हती, ना स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी चायनीज पदार्थ बनवायचे होते. एका मोठ्या पातेल्यामध्ये बदामफुले, दालचिनी, लवंगा, तमालपत्रे आदी अस्सल मसाल्याच्या पदार्थांची आहुती पडली होती. केशर, दूध पेरून तो ज्याप्रमाणे बिर्याणीचे थर लावत होता, की नुसते पाहूनही वर्षानुवर्षे चव जिभेवर तरळावी. काहीतरी दिव्य घडत असल्यासारखा माझी नजरबंदी झाली होती. माझ्या नजरेत निस्सिम आदराचे भाव उमटले असावेत. कारण एकाक्षणी त्याने माझ्याकडे पाहिले आणि एक-दोन क्षणांनंतर रसोईखान्यात डोकावण्याचा भोचकपणा केल्याबद्दल जळजळीत विखारी कटाक्ष टाकण्याऐवजी माझ्या आदराचा स्वीकार केल्याचे स्मितहास्य त्याच्या दाढीवर उमटले. मी स्वतःहूनच त्याचे चाचा हे नाव ठरवून टाकले. त्यानंतर हे चाचा कधी दिसले नाहीत. परंतु, आजही समोर जेव्हा ही साग्रसंगीत बिर्याणी येते, तेव्हा नजरेआड त्यासाठी झालेल्या विधीपूर्वक सोपस्कारांच्या विचाराने मान लवते.
...आणि त्यानंतर, पहिला घास घेतल्यावर जे होतं, त्याला 'अनुभूती' असे म्हणतात. ती फक्त भूक नसते. ती केवळ चव राहत नाही. एखादा अतिशय रुचकर पदार्थ खातोय या भावनेपलीकडे नेऊन एका पवित्र खाद्यपरंपरेचे पाईक होण्याची संधी आपल्याला मिळालेली आहे, या कृतज्ञतेपर्यंतचा तो प्रवास असतो. मनातल्या शंका, भीती, पोट भरत असल्याची जाणीव इत्यादी सर्व आपोआप विरत जाते आणि हा जगण्याचा परमोच्च बिंदू असून यापेक्षा आयुष्यात चांगले काही घडणे शक्य नाही, असे वाटून मी शक्य तितक्या सावकाशपणे जीभेवर ठेवताच विरघळणाऱ्या त्या बिर्याणीच्या अधीन होतो.
काही काळ या अवस्थेत जातो, त्याचवेळी माझ्या आनंदविलिनतेवर सूड उगवण्यासाठी भारतीय संघाला हॉकीत पाकिस्तानकडून हरायचे असते. एरवी हॉकी माने?”, असे विचारणाऱ्या तेथील काही जणांना टीव्हीवर पाकिस्तान जिंकतोय, हे पाहून चेव चढत असतो.
ये नापाक लोक हमारा मुकाबला नही कर सकते. हजार सालतक हुकूमत की है, हमने इनपे और इऩ्शाल्ला आगे भी करेंगे. आझादी क्या मिली, हम अपनेही मुल्क मे मायनॉरिटी हो गये... यांसारखे चित्कार फुलत असतात.
बरं झालं, आपल्याला उर्दू येत नाही. नाहीतर, काय काय ऐकावं लागलं असतं’, असा विचार करून मी सोडून देतो. तेवढ्यात...
हुकूमत तो हमारी आजभी है, मियाँ!”
राजेशाही थाटात मोठ्याने उच्चारलेले हे शब्द त्वेषाने पेटलेल्या नजरा वेधून घेतात. तो आवाज चाचांचा असतो. रसोईखान्याबाहेर ते कोणताही आचारी चारचौघांत दिसेल, इतके सामान्य दिसतात. कर्म केल्यानंतर अलिप्त झालेले कर्मयोगी असेच दिसत असावेत. त्यांच्या वाक्याचा अर्थ न समजून अचानक शांतता पसरते. त्यांना प्रत्युत्तर द्यावे, की प्रश्न विचारावा, या द्विधेत सापडलेल्या ठरावीक चेहेऱ्यांकडे नीट पाहत ते स्मितहास्यासहित जवळ येतात.
आप जानते हैं किसी शख्स को, जिन्होने एकबार यहां की दावत कबूल की, और दोबारा आना भूलगयें?”
समोरचे मौनच अपेक्षित उत्तर देते. पुन्हा शांतता. निर्णयक वाक्यापूर्वी पॉझ घेतल्यासारखी...
जनाब, हुकूमत सिर्फ तख्तों पे बैठे नही की जाती!”
ज्याच्यावर कधीही येऊन कोणीही राज्य करून जावे, आणि कोण राज्य करतेय हेही कळू नये, असा हॉटेलमधील एक किरकोळ खानसामा क्षणात आपली सल्तनत दाखवतो. परिणामांचा विचार न करता स्वतःच्याही परवानगीशिवाय मला विजयी हसू फुटते. आसपासच्या दाद देणाऱ्या हास्यांमध्ये मिसळते. तेच स्मित कायम ठेवत आल्यापावली चाचा हुकूमत गाजवण्यासाठी पुन्हा रसोईखान्याकडे रवाना होतात.
ऐसे लोग हमे कभी जितने नही देंगे!” दबक्या आवाजात मान्य न होणारा 'पराभव' फुत्कारतो.
.
.
.
उर्दू शिकले पाहिजे. म्हणजे पुढच्या वेळी इथे येताना एवढी शोधाशोध करावी लागणार नाही, हॉटेलबाहेर पडतापडता मला वाटून जाते.